Theo chân anh Huỳnh Tấn Bường (nguyên cán bộ xã Trà Kót cũ đã nghỉ hưu) ở thôn Tak Kót, xã Trà Liên, thành phố Đà Nẵng khi chúng tôi đến ông Phạm Lâm vừa từ núi bứt mây về. Trong không gian trước nhà rộng rãi thoáng mát, thoáng ông Lâm luôn dành thời gian đan lát các sản phẩm như gùi, rổ, rá…để bán, trao đổi cho bà con trong vùng. Nhờ vậy, đã giúp cho ông Lâm vừa có thêm nguồn thu nhập, vừa góp phần truyền lửa cho thế hệ trẻ Cor trong thôn gìn giữ văn hóa truyền thống của dân tộc.

Đến thôn Tak Kót, xã Trà Liên, thành phố Đà Nẵng hỏi đến ông Phạm Lâm, bà con dân tọc Cor nơi đây luôn ngợi khen ông mà ông Lâm còn là Người có uy tín, có nếp sống giản dị, hòa đồng và thân thiện với mọi người, đặc biệt nhằm gìn giữ và phát triển nghề đan nghề đan lát truyền thống của dân tộc mình, ông Lâm đã làm ra các sản phẩm như gùi, rổ, rá…để bán, trao đổi cho bà con trong vùng. Nhờ vậy, đã giúp cho ông Lâm vừa có thêm nguồn thu nhập, vừa góp phần “truyền lửa” cho thế hệ trẻ trong thôn gìn giữ văn hóa truyền thống của dân tộc.

Năm nay ông Phạm Lâm (sinh năm 1956) đã bước sang 70 tuổi, nhưng đôi mắt vẫn tinh tường, đôi tay vẫn rắn rỏi, dẻo dai vót từng chiếc nan, lột từng sợi mây, đến khéo léo trong từng nhát dao để chẻ, gọt thân tre lớn thành nhiều nan, sợi lạt nhỏ hơn làm nguyên liệu. Ban đầu gặp chúng tôi, ông Phạm Lâm có vẻ ái ngại khi tiếp xúc. Nhưng được anh Huỳnh Tấn Bường (sinh năm 1970), nguyên cán bộ xã Trà Kót cũ đã nghỉ hưu) và là người cùng thôn giới thiệu, nên sau một hồi trò chuyện ông Lâm cũng dần cởi mở, gần gũi hơn và hăng say kể cho chúng tôi nghe những câu chuyện về quê hương, về cuộc đời cũng như niềm đam mê đan lát với nghề truyền thống dân tộc của mình.

Dù tuổi cao, nhưng hằng ngày ông Phạm Lâm vào rừng bứt mây về để có nguyên liệu phục vụ nghề đan lát. - Ảnh: Nguyễn Văn Sơn

Nhà ông Lâm nằm tại tổ 01 thôn Tak Kót, trên đường trục thôn của xã giao nhau với đường ĐT 617 từ xã Núi Thành đi Trà Liên đi Quốc lộ 40B, cạnh con đường bê tông dẫn vào có thác Nước Ví bình lặng và khu rừng nguyên sinh đã gắn bó và nuôi sống người Cor bao đời này bởi qua các sản vật từ rừng, rồi ông Lâm kể cho chúng tôi nghe: Ngày xưa, cuộc sống của người Cor đa phần là tự túc, hầu hết mọi vật dụng dùng trong sinh hoạt, lao động đều là phải tự làm. Nghề đan lát, là của đàn ông dân tộc Cor chúng tôi. Từ khi còn nhỏ, tôi đã có niềm đam mê đặc biệt với nghề này, nên thường mày mò theo các bậc cao niên trong làng học hỏi các kỹ năng về đan lát. Thế nên, khi mới 9 - 10 tuổi, tôi đã biết đan. Lớn thêm nữa thì biết chẻ nan, vót mây để đan các sản phẩm đan lát...Rồi cứ thế, tình yêu đan lát “ngấm vào máu” lúc nào không hay. Nghề đan lát của người Cor không khó lắm, nhưng để gắn bó và tạo ra các đồ dụng đẹp, tinh xảo thì không phải đàn ông dân tộc Cor nào cũng làm được. Chỉ những người có tình yêu, đam mê thực sự, sáng tạo và không thể thiếu tính cần cù, kiên nhẫn mới làm ra được những sản phẩm độc đáo. Nhưng cốt lõi là để thỏa mãn tình yêu với nghề và giữ gìn nét văn hóa của dân tộc mình.

Ông Phạm Lâm tìm đến người già trong thôn để trao đổi thêm về nghề đan lát truyền thống của người Cor - Ảnh: Nguyễn Văn Sơn

Theo tìm hiểu của chúng tôi, để có được một sản phẩm đan lát hoàn chỉnh phải trải qua rất nhiều công đoạn, sử dụng nhiều loại nguyên vật liệu khác nhau như nứa, tre, lồ ô, mây, gỗ...Đầu tiên là phải kiếm được nguyên liệu. Ngày xưa núi rừng Trà My bao la, nên người Cor chỉ việc vào rừng chặt cây mây, cây lồ ô, tre nứa mang về làm. Mây, tre, lồ ô, nứa chặt xong mang về thì tiến hành chẻ nan. Từng sợi, từng sợi nan được tách ra, chuốt cho nhẵn lì. Mây cũng vậy, sau khi mang về chẻ sợi, lột ruột, rồi đem phơi nắng cho thật khô, bởi nếu làm tươi, khi khô sợi nan, mây sẽ ngót lại, vật dụng làm ra không còn chắc chắn, dày dặn. Tiếp đến, là công đoạn đan các sợi nan vào nhau theo những quy tắc nhất định của từng loại vật dụng. Cuối cùng là vấn cạp, bện vành bằng những sợi mây chắc chắn để trở thành những sản phẩm hoàn chỉnh, bắt mắt, có giá trị sử dụng.

Trong tất cả các vật dụng, thì đan gùi là khó nhất và mất nhiều công nhất. Gùi được chia thành nhiều loại và dùng vào những công việc khác nhau, đòi hỏi người làm phải khéo léo, có óc thẩm mỹ và sự tỉ mẩn. Đặc biệt, loại gùi dày thường dùng để đựng lúa gạo có kích thước lớn, độ cao trung bình từ 50 - 60cm, đến chiếc gùi 3 ngăn danh cho đàn ông dân tộc Cor đi rừng, gọi là xui. Để làm ra 2 loại gùi này, có khi phải mất cả tuần, thậm chí cả chục ngày mới xong. Ngoài việc chọn lựa nguyên liệu kỹ càng, người đan còn phải biết tạo hoa văn trên thân gùi. Vì vậy, từ khi làm nan, người đan gùi đã phải lên ý tưởng về họa tiết và tạo cho mỗi thanh nan một màu sắc khác nhau. Khi đan, phải sắp xếp các nan màu cho hợp lý, đúng trật tự để sau khi hoàn thành có sản phẩm đúng dự định ban đầu. Ngoài ra, để các sản phẩm sử dụng được lâu, bền, khi làm xong, cẩn gác trên giàn bếp. Một thời gian sau, khói bếp làm cho sản phẩm không bị mốc, mối mọt và có màu vàng nâu dùng được rất lâu.

Kể về cuộc đời gắn bó với nghề đan lát truyền thống của người Cor, thì ông Phạm Lâm không nhớ mình đã làm được bao nhiêu chiếc gùi, bao nhiêu những rỗ, rá, nia và nhiều vật dụng khác nữa, chỉ nhớ có ngày siêng năng ông có thể ngồi đan lát từ sáng tới tối không biết mệt mỏi. Nhận thấy nghề đan lát mang lại thu nhập ổn định, ông Lâm đứng ra phát động nhiều phong trào liên quan đến bảo tồn, gìn giữ văn hóa truyền thống, vận động các em nhỏ trong làng đi học đan lát. Tranh thủ những ngày nghỉ không lên rẫy, những tháng mùa mưa mà ở nhà cùng với vô số mây, nan truyền dạy nghề cho cả phụ nữ, thanh niên đam mê học đan.

Tự tay ông Phạm Lâm làm ra những sản phẩm độc đáo từ mây, tre, nứa. - Ảnh: Nguyễn Văn Sơn

Sau những tháng ngày được ông Phạm Lâm truyền nghề, đến nay anh Huỳnh Tấn Bường bước đầu đã thành thạo nghề đan lát truyền thống của người Cor. Anh Bường tâm sự: Nghề đan lát truyền thống của người Cor không khó lắm, nhưng yêu cầu người học và làm từng sản phẩm cần phải tỉ mỉ, cần mẫn và khéo léo. Có những sản phẩm đan rất khó như đan xui (gùi của dàn ông Cor) vì cần rất nhiều bước, đôi khi phải biết cách tư duy, sắp xếp bố cục thì mới cho ra một xui chất lượng. Vì vậy, việc đan lát yêu cầu người làm phải tập trung, kiên nhẫn thì mới cho ra được sản phẩm, thể hiện được văn hóa dân tộc của mình.

Ảnh 5: Anh Huỳnh Tấn Bường (người ngồi ngoài cùng bên phải) và thanh niên Cor trong thôn đến nhà để được ông Phạm Lâm truyền nghề đan lát. - Ảnh: Nguyễn Văn Sơn

Bà Lê Thị Bông (sinh năm 1960) -một phụ nữ dân tộc Cor ở thôn Tak Kót, xã Trà Liên cho biết: Trước đây, nghề đan lát được quan niệm chủ yếu là nghề của đàn ông. Hiện nay, rất nhiều vật dụng bằng nhựa, kim loại bán rất nhiều ở chợ. Thế nhưng nhiều gia đình đồng bào Cor ở xã Trà Liên vẫn rất ưa chuộng các vật dụng đan lát truyền thống từ mây, tre, nứa, lồ ô do ông Lâm làm. Bất cứ cái gì ông cũng đan được, từ những chiếc gùi lúa lớn (ateo), gùi lúa nhỏ (atró), gùi củi (ro), nia sẩy lúa (apứt), mâm cúng lễ (ga rác héc) đến gùi đan dày để đựng lúa, đựng trang sức và thổ cẩm, đến cái nia dùng phơi nông sản và cả những chiếc rổ, rá để vo gạo, rửa rau, dừng, sàng gạo hay những chiếc giỏ dùng khi đi bắt cá, tôm ở sông suối,...Không chỉ để dùng trong nhà, bà con trong thôn cũng đặt ông Lâm làm rất nhiều; họ mua để làm quà.

Giờ đây mắt đã mờ, chân yếu, việc đi lại cũng chậm ông Phạm Lâm không còn đi xa vào rừng được như ngày xưa nữa để tìm nguyên liệu phục vụ cho nghề đan lát của mình. Theo ông, trong qua trình truyền nghề mặc dù một số phụ nữ, thanh niên trong thôn chưa thật sự đam mê với nghề đan lát truyền thống của người Cor lắm, nhưng số ít đã chịu tập làm, chịu lắng nghe để trang bị kiến thức đan lát thì đã là mừng lắm rồi.

Ông Phạm Lâm chia sẻ những khó khăn trong nghề đan lát của người Cor, xã Trà Liên với tác giả (bên phải) - Ảnh: Nguyễn Văn Sơn

       Ông Dương Minh Anh - phó Chủ tịch UBND xã Trà Liên, thành phố Đà Nẵng chia sẻ: Nghề đan lát thủ công truyền thống của đồng bào Cor xã Trà Liên, thành phố Đà Nẵng là di sản văn hóa quý báu, được hình thành, phát triển và lưu truyền từ đời này qua đời khác. Thời gian qua, chính quyền xã Trà Liên luôn xác định, việc khôi phục và bảo tồn văn hóa đồng bào dân tộc Cor gắn với phát triển kinh tế, xóa đói, giảm nghèo bền vững là nhiệm vụ trọng tâm. Trong đó, chính quyền địa phương đã và đang tập trung tuyên truyền, khuyến khích bà con, mỗi gia đình có một người biết đan lát các vật dụng và sử dụng các vật dụng của đồng bào Cor. Mặc dù có nhiều nỗ lực gìn giữ nét văn hóa truyền thống, nhưng vẫn luôn gặp nhiều khó khăn bởi những người có kinh nghiệm đã lớn tuổi, giới trẻ chưa mặn mà học nghề. Nghề đan lát thủ công truyền thống của đồng bào Cor ở xã Trà Liên, thành phố Đà Nẵng không chỉ giúp đồng bào dân tộc Cor giữ được bản sắc dân tộc, nếu khai thác được du lịch cộng đồng trong tương lai thì sản phẩm đan lát này giúp bà con có thêm thu nhập để cải thiện đời sống. Địa phương quyết tâm tuyên truyền để bà con sản xuất và sử dụng những sản phẩm từ nguyên liệu có sẵn trong tự nhiên nhằm hạn chế sử dụng các loại rác thải nhựa, góp phần bảo vệ môi trường.

Mặt trời đang khuất dần sau dãy núi, chúng tôi chào và chia tay ông Phạm Lâm trở về xuôi trong lưu luyến miên man bởi trong câu chuyện kể của ông Lâm và lời sẻ chia đầy trách nhiệm của ông Dương Minh Anh - phó Chủ tịch UBND xã Trà Liên, thành phố Đà Nẵng về nghề đan lát của người Cor. Chúng tôi thêm hi vọng, với sự yêu nghề của ông Phạm Lâm, là tấm gương truyền cảm hứng cho lớp trẻ Cor trong thôn Tak Kót nói riêng, xã Trà Liên, thành phố Đà Nẵng nói chung học tập với nghề đan lát truyền thống, nhằm gìn giữ, phát huy giá trị bản sắc truyền thống của dân tộc Cor trên vùng núi Trà Liên – Thành Phố Đà Nẵng trong chặn đường tương lai phía trước./. 

Nguyễn Văn Sơn